و ارمنى و زبان‌هاى اروپائى است . نوشته‌هاى عربى نيز بعضى از مردم ايران است بعضى ديگر از ساير مسلمين عربى زبان ، اينك ما به ترتيب زمانى اين منابع را يكىيكى ذكر مىنمائيم و از مورخين و فضلاى اسلامى شروع مىكنيم : ياقوت حموى ( 575 - 626 ) - شهاب الدّين ابو عبد اللّه ياقوت بن عبد اللّه رومى مشهورترين جغرافيون اسلامى است و اصلا در بلاد روم متولد گرديده و به اسيرى در بغداد به تاجرى از مردم حماة فروخته شده و بعدها متصدّى امور تجارتى مولاى خود گرديده و بتدريج پيش او ترقى يافته و بعلوم و ادبيات مخصوصا بنحو و لغت آشنائى كامل پيدا كرده و در ضمن سفرهاى بازرگانى كه از جانب مولاى خود مىرفته باحوال ممالك و مسالك مطلع شده و پس از تحصيل آزادى خود باستنساخ كتب پرداخته و از اين راه معاش خود را تأمين مىنموده و اين دوره از عمر او از سال 596 شروع شده . ياقوت در سال 612 در دمشق مقام كرد و چون ميلى بآراء خوارج داشت و مثل ايشان از امير - المؤمنين علىّ بن ابى طالب به خوبى نام نمىبرد مردم آنجا بر او شوريدند و مىخواستند او را بقتل برسانند ، ياقوت از آنجا بحلب و موصل و اربل سفر كرد و بالاخره مقارن استيلاى مغول بخراسان آمد و در مرو اقامت گزيد و به شرحى كه سابقا گفتيم در - كتابخانه‌هاى آن شهر به مطالعه و جمع اطلاعات جهت تأليف كتابى در جغرافياى بلاد اسلامى مشغول گرديد . « 1 » در سال 616 بر اثر هجوم مغول ياقوت از مرو گريخت و پس از تحمل مصائب بسيار بموصل آمد و مدّتى در آنجا ماند بعد بسنجار رفت و در آخر عمر بحلب منتقل گرديد و در حلب به سال 626 فوت كرد . در مدّت اقامت در حلب با وزير امير آنجا يعنى قاضى اكرم جمال الدين ابو الحسن على قفطى ( 563 - 646 ) مورخ معروف دوستى كامل پيدا كرد و شاهكارهاى جاويد خود يعنى معجم البلدان را كه در مرو مقدمات كار آن را فراهم ساخته بود به مساعدت آن وزير دانش‌دوست به انجام رساند و اين كتاب كه فرهنگى جغرافيائى است گنجينه‌ايست از اطلاعات تاريخى و ادبى و در آن كتاب ياقوت گاهى در ذكر بلاد خراسان و ماوراءالنهر و تركستان به استيلاى تاتار اشاره مىنمايد و علاوه بر اين اشارات كه ما بعضى از آنها را سابقا

--> ( 1 ) - رجوع كنيد بصفحات 41 و 51 و 57 از همين كتاب .